Bir parçanın 45 yılına dair: Şimdi daha açık biçimde görebiliyor muyuz?

Grace VanderWaal’in “Clearly” parçası 2018’de piyasaya sürüldü. Solistin yeni başlayan diyebileceğimiz kariyeri için sağlam bir adımdı. Bu şarkıyı nereden hatırlıyorum düşüncesine kapılanların çoğu gibi peşine düşmediğim sözleri biraz sıradan bulduğumu ifade etmeliyim. Ancak aylar sonra tekrar dinlediğimde parçanın bir yeniden yorum olabileceğini fark ettim ve sık yorumlanan parçaların hikayelerini deşme isteğim depreşti. “Şimdi açıkça görebiliyorum” şeklinde gevşek bir çeviriyle karşılanabilecek esas sözlerle karşıma çıkan Jimmy Cliff versiyonunu dinlediğimde Cool Runnings (1993) filmi nedeniyle bu şarkıyı 1990’lardan hatırladığımı fark ettim.

Ancak orijinal versiyon John Nash’e ait. Çıkış tarihi 1972 Kasım.

  

Johnny Nash isteksiz bir yıldız. Amerikan eğlence dünyasına adım atmasına karşın kader yolunu Jamaika’ya düşürüyor. Orada 60’lar soundu ile Karayipler ezgilerini harmanlamasına yol açacak deneyimleri arasında Bob Marley ile tanışmak ve birlikte çalışmak, hatta onun tanınmasına katkıda bulunmak da yer alıyor. Marley’nin dönemin birçok parlak müzisyeniyle birlikte katkı sunduğu albüm 1972’de çıktığında ABD’de Nash’in en büyük başarılarından birisini sergilediğini görüyoruz.

Nash şunları söylüyor:

Yağmurun geride kaldığını açıkça görebiliyorum

Önümdeki bütün engelleri görebiliyorum

Beni kör eden bulutlar dağılmış

Parlak güneşli bir gün olacak

Nash ve ekibi klibi Beyaz Saray’ın önünde dolanarak çekmese, 1970’lerin başında yağmur ve fırtına imgeleri savaşı bilhassa da Vietnam Savaşı’nı hatırlatmak için kullanılmasa farklı düşünebilirdik, ancak yeterince karine var. Şarkı, bütün çalkantılara rağmen daha iyisi olacak diyor, her dönemin umudu olan bir düşünme tarzını tam bağlamına 1970’lerin savaştan, kara haberden yılmış ABD’sine taşıyıveriyor.

Bayağılaşan Amerikan iyimserliğinden ve “iyi hisset” mottosundan daha farklı bir tarafı var yine de şarkının. Nash’in net, abartısız vokali 1970’lerin yeni alt üst oluş çağı başlangıcı sırasında her şey netleştikçe engelleri de gördüğünü söylediği için daha bir gerçekçi duruyor.

Yirmi yıl sonrasının boş iyimserliği

Kendi çalkantılı kariyerinde başarılarını sürdüremeyen, ancak dostlarının yorumlarına göre de kendisinden beklenen ticari başarıyı sergilemek de istemeyen bir yorumcu Nash. En büyük katkısı Karayip ezgilerinin uluslararası tanınırlığını artırmak ve beslendiği ana kaynak ile yeni evi arasında bir sentez yaratmak. Tam da bu nedenle olsa gerek Jimmy Cliff’in 1993’te Jamaika aksanıyla seslendirdiği yorum, pozitif mesajı daha fazla öne çıkartarak şarkıyı değiştirse de, müzikal altyapı ve köken nedeniyle yine de orijinale sadık bir yorum olarak görülebilir (Nitekim, Cliff versiyonunun Bob Marley’e ait olduğu zannına kapılanlar dahi bulunmaktadır.)

“I can see clearly now” şarkısının, soundtrack’in esas parçası olduğu film Türkiye’de Üşütük Popolar adıyla gösterildi. Jamaika kızak takımının Calgary olimpiyatlarına hazırlanması ve olimpik ruhu yaşatmasını anlatırken, her şeyi yapabilirsin mesajı da veriyordu. Hayatında buz görmemiş sporcuların buz kızağını kontrol etmeye çalışmasıyla eğlensek de anlatı 1990’ların ortaklaşma, işbirliği, küreselleşme ideolojisiyle son derece uyumlu bir Hollywood filmi ortaya koyuyordu. Ticari başarı filmle sınırlı kalmadı, kanımca şarkının cover’lanma sürecine yeni bir dinamizm kattı.

Ray Charles’tan Marisa Monte’ye düzinelerce sanatçının on yıllar içinde tekrar tekrar yorumladığı parçanın alamet-i farikasının, sıkıntının geride kalması anını bir süreliğine yaşatması olduğunu düşünüyorum.

Aynı duruma dönülmeyecekse de, somut olarak hiçbir şey iyileşmemiş olsa da, karabasan bulutlar geride kaldığında daha fazla umut beslendiği görülüyor. Daha açık gökyüzü mucizevi bir şekilde güç ve direngenlik katıyor.

Şarkının yorumlanması ve algılanmasında yine de en önemli unsur “engelleri görüyorum” kısmının vurgulanması/vurgulanmaması. Yeniden yorumlar,  tempo ve aranjman itibarıyla genelde parlaklığı, güzel günleri vurgulama eğiliminde (bkz. 1990 ruhlu Hothouse Flowers yorumu). Bunu yaptıkça da orijinalin zenginliğinden ve barındırdığı ikilikten uzaklaşıyorlar.  

21. yüzyılın farkı var mı?

Gelelim orijinalin çıkışından 45 yıl sonrasına (46 ama biz 45 kabul edelim). Birleşik Devletler’in Yetenek Sizsiniz (America’s Got Talent) yarışmasını 12 yaşında kazandıktan sonra hızla olgunlaşan bir müzikal performans sergileyen VanderWaal’ın kariyerinde önemli bir adıma da denk gelen bu yorum, bir yandan da dönemin ruhunu yansıtıyor.

VanderWaal’ın 2018 yorumu yapımcısının önerisiyle ilginç bir manevra yapıyor. Yetenekli bir söz yazarı ve yorumcu olan VanderWaal daha önceki yorumlardan “farklı olması” için şarkıya yazdığı ek sözlerle (ve elbette personasıyla) hikayeyi bireysel fırtınalarından kurtulmaya çalışan bir gencin uğraşına getiriyor.

Şarkıdaki birey aslında bilmese de dünyayı bildiğini iddia ediyor, ama ona adım atmakta, ona katılmakta zorlanıyor. Ek sözler bu hislerin ifadesi:

Nefes alacağım ve dua edeceğim

Umutsuzluğumdan güçleneceğim

Beni alaşağı edemeyecek

Beni alaşağı edemeyecek

Nakaratta koronun eklenmesiyle yeni bir sayfa açmış hissi veren parçadaki başarı da, bütün bireyselleştirmeye rağmen orijinaldeki umut ve umutsuzluk birlikteliğini koruması. Kermit Ruffins’in Katrina kasırgası sonrasındaki yorumu sadece enstrümanları konuşturarak felaketi ve güçlenmeyi anlatmak isterken, VanderWaal depresyon, kaygı ve sağalmayı bizzat kendi ek sözleriyle anlatmak istiyor.  

Her çağın travması ya da tininin yorumlara ve anlatılara bu kadar derinden sirayet etmesi insanı şaşkına çeviriyor. Yeniden ve yeniden yorumların hikayelerini ilginç kılıyor. 

Sadece sevdiği müziği yapmak isteyen bir adamın 1970’ler başlangıcında yıkım, ölüm ve çalkantıların geride kalacağı umudunu orijinal versiyonda, yorum ustalığına karşın her şeyi başarabiliriz hissiyatıyla yapılan değişikliği 1990’ların Cliff yorumunda, 2010’ların sonunda hiçbir şeyini ve kendimizi değiştiremediğimiz Dünya’da yine de ufak bir yerden başlamak gerek perspektifini VanderWaal yorumunda görebilmek şaşırtıcı.

Sanırım iki tespitte bulunabiliriz: Dünya'yı daha açık biçimde görebileceğimiz ve her şeyin daha iyi olacağı umudu hiçbir zaman kaybolmuyor ve tabii bir şarkı hiçbir zaman sadece bir şarkı olarak çıkmıyor ve öyle kalmıyor.